İlham Kütüphanesi

Dünyanın Farklı Bölgelerinde Yaş Almak Nasıl Bir Şey?

World

60’lı yaşlarınıza girerken, toplum tarafından saygıdeğer bir statü kazanmak ister miydiniz? Yahut soyadınıza
yeni bir ek getirerek insanların size duyduğu saygıyı ifade etmek isteyeceklerini söylesek tepkiniz ne olurdu? Yaş
alma deneyimi coğrafi bölgelere göre farklı şekilde algılanıyor. Çoğu toplum, ileri yaş bireylerin tecrübeleriyle
gelecek nesilleri aydınlatabilecek önemli kişiler olduğunu fark etmiş durumda. Diğer toplumların ise ne yazık
ki bu gerçeği fark etmeleri için henüz biraz zamana ihtiyaçları varmış gibi görünüyor.

Dünya nüfusu yaş alıyor. İnsanlar; sağlık hizmetlerinde, beslenme ve teknolojide görülen ilerlemeler sayesinde daha uzun yaşıyorlar. Bu nüfus değişimi beraberinde harika olanaklar getirirken aynı zamanda yeni zorluklar da getiriyor. Öyleyse… İleri yaş insanlarımıza nasıl bakmamız gerekiyor?

Yazar ve akademisyen Jared Diamond (TED konuşması: Toplumlar nasıl daha iyi yaş alırdünya çapında toplumların ileri yaş bireylerini nasıl gördüğünü ve onlara nasıl davrandığını inceledi. Bazı gruplar ileri yaş bireylere büyük saygı ve hayranlık gösterirken bazıları onları yetersiz buluyor ve alay konusu haline getiriyor. Bazı toplumlarda çocuklar anne-babalarına kendi evlerinde bakarken bazıları ise onları bakım evlerine yerleştiriyor. Bazı kültürler ileri yaşlılarını bir yük ve kaynak israfı olarak görerek ileri yaş bakımında daha fazla şiddet içeren yaklaşımlar benimsiyor.

Global düzeyde insanların “eski topraklarına” nasıl davrandıklarına göz gezdirecek olursak…

Kimler ileri yaşta olarak değerlendiriliyor?

Birleşmiş Milletler (BM) ileri yaşların 60 yaşında başladığını kabul ediyor ve her yıl Ekim ayında Uluslararası İleri Yaşta İnsanlar gününü kutluyor. BM böylece, bu insanların topluma kattıkları değerlere dikkat çekerek farkındalığın artmasını hedefliyor.

Diamond’a göre; ileri yaş insanların topluma kattığı değerlerin algılanması, bu nüfusun saygı görüp görmediğini belirlemede önemli bir unsur. Bunda kimin ne zaman ileri yaşta olduğunun düşünülmesiyle ilişkili olabilir. Amerika Birleşik Devletlerinde ileri yaş bireyi 65 yaş ve üstü olarak tanımlanıyor. Yeni Gine’de 50 yaş ve üstü olan herkes “lapun” ya da “yaşlı adam” olarak görülüyor. Diamond’ın “Düne Kadar Dünya” adlı kitabında vurguladığı gibi, bu 15 senelik aralığın geniş yansımaları bulunuyor; iki grubun farklı yaşlarda farklı fiziksel ve zihinsel yetenekleri oluşabiliyor.

Screen Shot 2016-01-29 at 14.13.42

İleri yaş bireyler nerede yaşıyor?

Ataya saygı duymayı içeren Konfüçyüs öğretisi, Asya’da yaşayan ileri yaştaki insanların nerede yaşadıklarını şekillendiriyor. İleri yaşlardaki Japon anne babaların yaklaşık dörtte üçü yetişkin çocuklarıyla birlikte yaşıyor ve bu model Kore ve Çin’de de tekrarlanıyor. Çin İleri Yaş Hakları Kanununa göre, onlardan ne kadar uzakta yaşarlarsa yaşasınlar, çocuklar anne babalarını sıklıkla ziyaret etmek zorunda. Eğer bu kanuna uymazlarsa çocuklar para cezası ya da hapis cezasına çarptırılabiliyor. Konuyla ilgili Çinli bir ileri yaş yetişkini BBC’ye; “Biz çocuklarımızı yaşlandığımızda bize bakmaları için büyütüyoruz” diyor.

Ama elbette, iler yaş bireylerle vakit geçirmeye değer vermek için sadece Konfüçyus ideallerine ihtiyaç duyulmuyor. 2004 yılı Fransız Medeni Kanunun 297. maddesi yetişkin çocukların yaşlı anne babalarıyla “irtibat halinde” olunmasını şart koşuyor. The Week (Hafta) Dergisi’nde yayınlanan bir makaleye göre; bu kanun Fransa’da ileri yaş intiharları oranının arttığını gösteren bir çalışmaya (ve çoğu ileri yaşta olan 15,000 kişinin ölümüne sebep olan sıcak dalgasına) yanıt olarak çıkartıldı.

Hindistan ve Nepal’de gelenek, uzun zamandır, yeni evli çiftlerin damadın ailesinin yanına taşınmasını içeriyordu. Maryland Üniversitesi, Hindistan İnsan Gelişimi Araştırmasına göre, değişen ekonomik güçler ikamet kalıplarını yeniden şekillendiriyor. Şehirleşmenin artmasıyla, çocuklar anne-babalarından yüzlerce mil uzağa taşınıyor. Hindistan ve Nepal hükümetleri bu duruma karşı devlet tarafından işletilen ileri yaş bakım programları geliştiriyor.

Toplumlar ileri yaş bireylerini nasıl tanımlıyor?

Bir kültürün ileri yaş bireylerine tavrı çoğunlukla kullandığı dile yansıyor. Hindu dilinde yer alan “-ji” eki gibi saygı ifade eden son ekler konuşma yapan kişilerin önemli insanlara – Mahatma Gandhi’ye Gandhiji denilmesi gibi- daha üst seviyede bir saygı göstermelerini sağlıyor. Afrika kıtasının birçok yerinde konuşulan Kiswahili dilinde yer alan, gençler tarafından kullanılan “mzee” kelimesi ileri yaş yetişkinlerine yüksek saygı gösterildiğini ifade ediyor. Bu raporun ortaya çıkardığı gibi, Hawai dilinde “kūpunakelimesi “ileri yaştakiler” anlamına geliyor, bu anlamın içinde bilgi, tecrübe ve uzmanlık gibi yan anlamlar bulunuyor.

Japonya’da “-san” eki çoğu zaman ileri yaştakiler için kullanılıyor ve bir ulusun bu yaşta kişiler için hissettiği derin hürmeti ifade ediyor. Ülkede her yıl düzenlenen İleri Yaşa Saygı Günü’nde medyada ileri yaş Japon vatandaşlarının hikayelerinin yer aldığı özel yayınlar yer alıyor. Japonlar aynı zamanda bir kişinin 60. yaş gününü büyük bir olay olarak görüyor. Buna “Kanreki” ismi veriliyor; ileri yaşlara bir geçiş töreni olarak kutlanıyor .

Kanreki kutlamaları sırasında giyilen kıyafet

Kanreki kutlamaları sırasında giyilen kıyafet

İleri yaş bireyler ne yer?

Diamond, dünya üzerinde birkaç geleneksel toplumun ileri yaş bireyleri için bazı yiyecekleri ayırdığına işaret ediyor. Nebraska’da yaşayan Omaha Kızılderilileri içinde sadece ileri yaştakiler kemik iliği yiyebiliyor. İnançlarına göre kemik iliği yiyen genç erkeklerin bilekleri burkuyor.

Borneo kabilesi reisi sadece ileri yaştaki erkeklerin geyik eti yemesini öneriyor; kabile inanışına göre bu etin tadına bakan gençler korkaklaşabiliyor.

İleri yaş bireylerin özel güçleri var mı?

Birçok ileri yaş birey, çok özel yetenekleri nedeniyle saygı görebiliyor. Örneğin; Hawaii’de büyükanneler, süslü leis (havai adalarında ipe dizili çiçek ve yapraklardan oluşan başa ya da boyna asılan süs) ve tüylü aksesuar yapımlarında özgün bilgi birikimi ve tecrübeleri nedeniyle saygı görüyor.

Benzer şekilde, Yeni Gine’de, tahrip edici bir tayfunu atlatmış yaşayan tek kişi olan ileri yaşta bir kadın, hangi sebzelerin güvenle yenilebileceği ya da bir başka felaketin gelip gelmeyeceği konularında halk tarafından rehber olarak görülüyor.

Batı toplumları da yaş ile bağlantılı tecrübeye büyük hürmet gösteriyor. Amerika’da Başkan olmak için ortalama yaş 54 iken; Yüksek Mahkeme’de görev almanın ortalama yaşı ise 53.

Bazı toplumlar ise bir adım öteye giderek ileri yaşlara büyülü güçler atfediyor. Ekvador’da yaşayan Huaorani insanları için “mengatoi” adı verilen ileri yaş shamanları büyülü güçlere sahip. Bu ileri yaştaki şifacılar hastalığı olan kişilere hayvan ruhları aktararak hastalıklarına çare buluyor.


Kaynak:
ideas.ted.com/what-its-like-to-grow-old-in-different-parts-of-the-world

Yorum Yazın